کمینه جنوبی تورکستاننینگ قیشلاقلریدن بیریده توغیلدیم، شو قیشلاقده بالهلیک دوریم شوندهی بیر شرایطده اۉتدی که بو تاریخی جغرافیه نامی خاطرهلردن چیقریلیشی اوچون استه-سېکین اینتیلیشلر دوامی بار اېدی. بیز افغانستان ناملی بیر مملکتنینگ حاکملری تیارلب بېرگن مکتبلرنینگ تاریخ و جغرافیه درسلیک کتابلریده شرقدن توتیب غربگچه امریکا، افریقا، آسیا، اروپا شونینگدېک دنیانینگ برچه بۉلکلری حقیده اۉقیدیک. لېکن بیران یېرده بیزنینگ درسلیک کتابلریمیزده اۉزیمیز یشهب تورگن تورکستان دېگن آت بیزگه اَیتیلمهدی؛ بو بیلینگن حالده تورکستان نامینی یۉقاتیش حرکتلری اېدی. لېکن شوندهی بۉلسه هم تورکستان آتی بیزنینگ مکتب کتابلریمیزده و بیزگه کۉرسهتیلگن دنیا خریطهسیده کۉرسهتیلمهگن بۉلسه هم بو آت خلق آغزیده، آقسقاللر حکایهسیده و شونینگدېک عرفوعادتلریمیزده تیریک اېدی و اونی یاولر عامه حافظهسیدن بوتونلهی یۉق اېتیشگه قادر بۉلمهدی.
بالهلیک دوریمده تورکستان دېگن آتنی عادی خلق آغزیدن اېشیتگنیمده. نېگه بیزنینگ مکتبمیزنینگ تاریخ کتابلریده یۉق؟ شاید آدملر ادهشگن بۉلسه بو آت حقیقت بۉلمهی افسانهمی؟ شوندهی بۉلگنده بیز نېگه افغان اېمسمیز؟ دېگن بالهلیکدهگی سوراقلر باشیمگه کېلر اېدی. منه شو ذهنیمدهگی تورکستان غوغالری سبب بۉلدی که مېن بو سۉز حقیده قیدیرسم، ایزلسم و حقیقت نیمهلیگینی بیلیب آلیشگه اورینیشگه باشلهدیم و البته بو آدیم هم بیزگه روا کۉریلگن جفا و تورکستاننی یۉق اېتیش دشمنلیکلر یرهتگن شرایط بیلن دوچ کېلیب، ۱۵ الی ۲۰ ییل ایلگری قیشلاقلرده انترنت بۉلمهگن زمانلرده تورکستان حقیده حقیقتنی تاپیش اوچون اۉقیشگه مضمون یا کتاب بیزنینگ اختیاریمیزده یۉق اېدی. لېکن بو حقیت نېمهلیگی دعواسی مېنی ذهنمدن اصلا کۉتریلگن اېمس و شوندهی دوام اېتگن.
ییللر اۉتیب بیلدیم که تورکستان بیر افسانه اېمس بلکه تاریخی بیر حقیقت اېکن که خلقی اونی تیلگه آلمسلیک و اونگه نسبتن سکوتده بۉلیشگه مجبورلنگن اېکن. جنوبی تورکستان عادی بیر حدود نامی اېمس بلکه بو آت تاریخ اېکن، اۉزلیک و ییریک بیر مدنیت اېکن. فاریابدن بدخشانگچه چوزیلگن بو حدود عصرلر دوامیده تاریخی آنه تورکستاننینگ اجرهلمس بیر قسمی بۉلگن. بو یېرده تورکی خلقلرنینگ دولتدارلیگی، مدنیتی و عرفوعادتلری اوزاق ییللر نفس تارتیب دوام اېتگن.
تاریخی منبعلر گواهیلیگی
جنوبی تورکستان یالغیز آغزهکی افسانه اېمس بلکه یازمه منبعلرده هم عکس اېتیلگن حقیقت دیر. مثال اوچون عبدالرحمان خان دوریده قید اېتیلگن فرمانلردن بیریده او اۉزینی «افغانستان و تورکستان شاهی» دېب اَیتگن. بو عبارت اوشه دورنینگ سیاستی و دولتدارلیگیده تورکستان آتی تیریک و رسمی حقیقتلیگینی توشینتیرهدی. شونینگدېک تورکستان آتی افغانستان معاصر تاریخیده مهم منبعلردن بۉلمیش فیض محمد کاتب هزارهنینگ «سراجالتواریخ» اثریده هم یازیلهدی. بو دېگنی تورکستان اۉشه زماننینگ رسمی موجود بۉلگن بیر حدودی اېدی.
مېن هلی جنوبی تورکستاننی اۉرگنیش یۉلینینگ باشیده من، یاشیم، بیلیمیم و تجربهم بو حقده حُکم چیقریشگه یېترلی اېمس. شو سببلی تورکستانگه نسبتن قرهشلرنی تاریخنی عمر بۉیی اۉرگنیب کېلگن بویوکلریمیزدن بۉلگن پروفیسور عبدالحکیم شرعی جوزجانینینگ معلوماتیگه قرهتمن. جناب جوزجانی اۉزینینگ فیسبوکده قیسقه یازوولریدن بیریده بوندن چمهسی ۲۵۰ ییل آلدین روسیه و بریتانیا امپراتورلیکلرینینگ اۉرتهسیدهگی جغرافیه تارتیشوولری سبب کېلیشوو اۉرتهگه کېلیب، افغانستان تاپیلهدی و شوندن سۉنگ جنوبی تورکستان تاریخی آنه تورکستاندن اجرهلیب و افغانستان ناملی حدودگه اَیلنیب کېتیشی باشلنگنینی بیلدیرهدی.
بونگه قۉشیمچه، جناب جوزجانی جنوبی تورکستان عبدالرحمان و اۉشه دورلرده هم رسمی موجود بۉلگن جغرافیه بۉلگنینی تاکیدلب اۉتهدی. دېمک ۹۰ دن آرتیق ییل عمر کۉرگن بو بویوک انسان نه فقط تاریخنی اۉقیگن بلکه تاریخده یشب بیزنینگ آرهمیزدهگی تیریک تاریخ دیر و اولرنینگ فکر و تحلیلری نه فقط علمی تحلیل بلکه عینی گواهلیک دېب اَیتیشیمیز هم ممکن دیر.
شونگه قۉشیمچه ینه بیر تاریخدن بیلگن آدملریمیزدن استاد حمیدالله توواچی جنابلری هم شرعی جوزجانی جنابلرینینگ جنوبی تورکستان حقیده بۉلگن فیسبوکدهگی یازوو تگیده ایضاح بېریب و جوزجانی جنابلرینینگ معلوماتلرینی تصدیقلگن حالده جنوبی تورکستان ۱۳۵ ییل ایلگری اۉزینینگ اساسی تنهسیدن اَیریلگنینی بیلدیرهدی.
قبیلوی توشینچه حاکمیتلری آرهسیده قالیب کېتگن جنوبی تورکستان
یوقاریده اېسلب اۉتگنیمیزدیک جنوبی تورکستان تاریخی بیر حقیقت بۉلیب ۱۹ – عصرده اۉز تنهسی بۉلمیش اۉرته آسیا و شرق تورکستان (اویغورستان)نی اۉز ایچیده قمرهب آلگن آنه تورکستاندن اجرهلگن و کېینچهلیک اېسه افغانستان ناملی بیر جغرافیهده حاکم بۉلگن قبیلوی توشینچهلر آرهسیده قالیب کېتگن.
بو حدودده عبدالرحمن خان، محمدگُل مهمند، بوگونگی طالبان و شونگه اۉخشش باشقه قبیلوی گروهلر حاکمیت قیلر اېکن تورکستان نامی اۉز خلقیگه بیگانهلشتیریلیشی و افغان و افغانستان دېگن اۉزلیک اولرگه یرهتیلیشی اوچون سعیوحرکت اېتیلگن و بو اینتیلیشلرنی بیلیب توشینیب آلگنده، بیز مکتب دوریده دنیا هر بیر بورچهگینینگ تاریخی و جغرافیهسی حقیده اۉقیدیک نېگه بیر نیچه پاراگراف تورکستان حقیده اَیتیلمهگن دېگن سوراقگه جواب تاپیشیمیز ممکن دیر.
تورکستان خواهلیک دعوا؛ بو تاریخی اۉزلیک قیته تیریلماقدهمی؟
جنوبی تورکستان حقیقتی اوچون کورهشیش و بو دعوانی اۉرتهگه تشلش حرکتلری سۉنگی بیر عصر ایچیده هم بجریلگن. بعضی بیر دورلرده آزادبیک کبی ایریم توشینگن و کورهشچنلر یوزهگه کېلیب بو دعوا اوچون کورهشیشنی باشلهگن لیکن شرایط قبیلوی توشینچهگه اېگه حاکمیتلر اختیاریده بۉلگنی باعث اولر دعواسی یۉق اېتیلیب یا هم مجبوری سکوتلر اۉرتهگه کېلگن.
سۉنگی ییللرده اۉزبېک یاشلر آرهسیده بو دعوا ینه اویغانماقده و افغانستانده قبیلوی حاکمیت، افغان ناسیونالیزمی و افغانیت توشینچهسینی مستحکملش اوچون اۉزبېک مدنیتی و بایلیکلریگه تعرضلر بۉلیب بو قبیلوی توشینچه اصلی یوزی آشکار بۉلهدی اېکن و یاشلر انترنت آرقهلی و مستقل مملکتلرگه باریب حقیقی تاریخنی مطالعه قیلیب اۉرگنیشی بیلن تورکستان حقیقتی کوچلی آشکار اېتیلماقده و هر ییلی تورکستان خواهلیک دعواسی کوچلی بۉلماقده دیر.
شوندهی اېکن تورکستان آتی اوزاق ییللر سکوتدن کېین جنوبی تورکستان ینه خلقیمیزنینگ حقیقی اۉزلیگی افغان و افغانستانده ملیگرالیک دېگن توشینچهلرنی باسیب، قیته تیکلنیش اوچون امیدلر کوچلی بۉلگن.
خلاصه؛ تورکستان خلق قوتقریلیشی اوچون یېچیم یۉل می؟
بیزنینگ خلقیمیز افغانستان ناملی مملکت و سیاسی جغرافیهده حاضرگچه تینچلیکنی بوزمهی و برچه قانون و قاعدهلرگه خوب دېب کېلدی. بو خلق اوستیده افغان ناسیونالیزمی پادشاهلیک، سلطنت، جمهوریت، امارت و هر قندهی سیاسی تیزیمنی آلیب کېلدی. لیکن بو تیزیملرنینگ هیچ بیری بیزنی اۉزیگه دوست بیلمهدی و کۉرینیشده بیزگه اۉزلرینی دوست بیلسه لیکن ایچلریده شوم ریجه توزیب، بیزنینگ مدنیتمیزگه تعرض قیلدی، تیلیمیزنی کمسیتیشلریگه دوچ قیلدیلر و ناقللرنی جونهتیش بیلن یېرلریمیزنی باسیب آلدی. بو دېگنی بیز بیلن دشمنلیک بیز خواهلهسک هم توگهمس اېکن و دوامی بۉلر اېکن. شوندی اېکن بیزنینگ یالغیز یۉلیمیز اۉزیمیزگه قیتیش و تورکستان قیتیب قوریلیشی دیر. بو اوچون بیزگه تورکستان نه فقط تاریخی اۉزلیک و فخر بۉلیشی کېرهک بلکه کېلهسی نسللریمیز اوچون یالغیز یېچیم یۉل و بیزگه قرشی دشمنلیکلردن قوتیلیش یۉلی دېب توشینیشیمیز لازم.
