اېرگش اۉچقون شاهی مردانقل اۉغلی 1927 ییلی، فاریاب ولایتی اندخوی اولوسوالیگی نینگ آق مسجد محلهسیده توغیلگن. او، باشلنغیچ تعلیملرینی اندخوی نینگ ابتداییه مکتبیده، اۉرته تعلیملرینی همده لیسهنی اۉشه یېردهگی مکتبلرده اۉقیگن. سۉنگره، یوقاری بیلیم آلیش نیتیده کابل دارالفنونیده، ساینس فاکولتهسیگه اۉقیشگه کیرهدی. اۉقیشینی 1950 ییلیده توگتهتیب، کابل ساینس فاکولتهسی نینگ کیمیا و بیولوژی بۉلیمیده اۉقیشگه باشلهگنده ایکّی ییلدن کېین باسقینچی و عدالتسیز سیاسی حاکمیت نینگ معارف ساحهسیدهگی ظلمیگه قرشی اعتراض قیلیب، فاکولتهنی ترک اېتدی. 1952 ییلیده اندخوی مکتبیگه اۉقووتوچی صفتیده تعیین بۉلدی. اۉچقونگه کۉره، خلق نینگ قورتیلیش یۉلی بیرینچی یۉله بیلیمدن اۉتر اېدی. شو سببدن او مکتبدن اوزاق قالگن تورک بالهلرینی ییغیب تعلیم بیره باشلهدی. اونینگ بو ایشی باشده بۉلگن دولت نینگ سیاستیگه اچچیغ چقیر تکان کبی باتدی.
او، 1954 ییلیده میمنهدن ابو عبید جوزجانی لیسهسیده مدیر یاردمچیسی بۉلیب تعیینلندی. تاقمه آت بیلن یازگن یازوولری اندخوی قیز مکتبینی آچیلیشیگه سبب بۉلگندی. شونگه قرهمهی، یرهتگن سیاسی چالقانتیلری و حکومت تمانیدن کېلگن باسقی یوزیدن 1957 ییلیده جانیدن کۉپ سېوگن توپراغیدن ایریلماغ مجبوریتده قالدی. اۉچقون، تورلی شهرلرده یشهب، خیلمه-خیل ساحهلرده خذمت قیلدی. هر لحظهسی بیر داستان، هر قدمی ماجرا بۉلگن اۉزون ییللردن اۉتیب، 1957 ییلی نینگ سۉنگلریده پاکستان، ایران و عراقدن ایلهنیب، تورکیهگه بارهدی.
اۉچقون، ملی تویغولر اېگهسی بۉلگنی سببلی، دولتی حاکمیت تیپهسیده فرمان سوریب کېلهدېگان شوونیستیک حلقهلرگه نسبتا عصیان باشلب، افغانستانده سیاست و حاکمیتدن چیتلنتیریلگن تورک اۉزبېکلرگه روا کوریلگن ملی و فرهنگی ستملردن اچیغلهنیب، تاریخ همده فرهنگیدن اوزاق قالگن عامه اولوس آنگینی یاریتیشگه حرکت قیلهدی. بو اېسه دولت عملدارلریگه خوش یاقمهی، اونگه قرشی توطئه قیله باشلهدیلر. شو سببلی اۉز آنه یورتنی ترک اېتیب، بدرغهلیککه تن بېردی. کېتمهگنده اېدی، کابل نینگ دهمزنگ قماقخانهسیده عمر باد قالیب کیتر اېدی.
اېرگش اۉچقون، تورکستانینگ، اینیقسه اېکّی عصردن بیری تیل و تاریخی ایاغ آستی بۉلگن اۉزبېک-تورکمن خلقی نینگ اویغانیشی اوچون سکیز دهه عمرینی خوارلیک، یۉقسیزلیک و خلق دردینی چیدهش بیلن یشهیدی. بیراق، بیر زوم هم تینچ تورمهی، اونگه قرشی بۉلگن حاکم و عملدارلر پوپیسهلریدن قورقمهسدن و باتورلرچه قلم تیبرهتهدی. اېرگش، امریکا قۉشمه ایالتلریده اۉز مبارزهسیگه دوام بېریب «اورون» جریدهسی همده «چاپانداز» آتلی اۉزبېک تیلیده مجلهنی چیقاریش بیلن اۉز آنه تیل و ادبیاتیگه خدمت قیله باشلهیدی. او-تورلی خلق ارا ییغیلیشلرده قتنهشیب، تورکی خلقلر تیلی، ادبیاتی، تاریخی حقیده چیقیشلر قیلگن و اۉزی نینگ جراتی و بیلیمی بیلن انسانلرنی لال قالدیرگن. اېرگش اۉچقون نینگ کۉپ شعرلری و مقالهلری افغانستان، تورکیه، اۉزبېکستان، امریکا قۉشمه ایالتلری، کانادا و جهان مطبوعاتلریده، باسیلیب چیققن. اۉبېکستان جمهور ریسی اسلام کریموف نینگ (ا.ق.ش) تشریفی دوامیده بیر قصیده یازیب، قرشیلب آلگن. بو قصیده «استقبال نامه» دېب اتهلیب، اۉزبېکستان مطبوعاتیده هم باسیلگن. اونینگ تورکی خلقلر تاریخی حقیده، انگلیسچه، تورکچه و دری تیللریده بیر نېچه رسالهلری باسیلگن. او، حیاتی دوامیده هر دایم افغانستانده استقامت قیلهیاتگن، تورلی ملت وکیللرینی صلح، تینچلیک و برقرارلیککه چارلهگن.
تاشکینتدهگی خلقارا رادیوسی، هر ییلی اۉزبېکستان جمهوریتی مسقللیگینی نشانلش عرفهسیده رادیوده بېلشوو اۉتکزردی که، کۉپ ییللر دوام اېتگن. 1995 ییلیده، اېرگش اۉچقون بیرینچی اۉریننی اېگهلهگن.
اېرگش اۉچقون آتشین کلام، سېزگیلری یوکسک ملی شاعر بۉلیب، افغانستاندهگی معاصر اۉزبېک ادبیاتیده قصیده ژانرلری نینگ ترقیاتیده معلوم اولوش قۉشگن. اونینگ «مقیمی»گه اېرگشیب یازگن «بچه غر» ردیفلی هجوی قصیدهسی، اندخوی وصفیدهگی قصیدهسی، «کېتتی-کېتتی» مخمسی اونگه کتته شهرت قازانتیرگن. اېرگش، بیرینچی شعرلردن باشلب، اولوس نینگ حیاتی و کېرهکلی مسئلهلریگه کۉپ دقت قیلگن. اۉز حس و تویغولرینی خلق تیلیده، ساده و توشونرلی سۉزلر و اصطلاحلر آرقهلی نظم و نثرگه چیزگن که، (بچه غر) کبی شعرلری اونگه گواه دیر. اۉچقون؛ خلق داستانلری، محلی آغزهکی ادبیات و ملی ژانرلردن فایدهلنیب ایجاد اېتگن. اېرگش اۉچقون نینگ ینه بیر استعدادلی جهتی شو اېدی که، ایریم منطقهلردهگی ایرتهلیگی بار تورکی (اۉزبېک تورکمن) تیل و لهجه و شیوهلرینی چوقور اۉرگنیب، قنچه اصطلاحلر و مقاللرنی ایشلهتگن.
اونینگ شعر و یازوولری مستعار آتلر بیلن “ستوری” جریدهسیده نشر بۉلر اېدی. او، کۉپ شعر یازگن. بیراق، حاضرگچه اوندن مستقل شکلده بیرار اثر نشر اېتیلمهگن.
اېرگش اۉچقون نینگ اۉرتاغی قلم یا بیتاغ و یوپنچی شعر اېدی. او متانت، شانلی توران، اینیقسه مارشال عبدالرشید دوستمگه اتهب یازگن خراسان آتلی آتشین نشیدهلری بیلن تورکی خلقلر یۉرهگیدن چوقور اۉرین اېگهلهگن. اېرگش، آغیر خستهلیکلر طفیلی 2009 ییلی، 1388 ییلی بیلن برابرتورکیهده وفات اېتدی. اونینگ شعرلریده و یازیگن مقالهلریده؛ وطن پرورلیک، تیلگه اعتبار، یاشلرگه آنه یورت اۉتمیش تاریخینی اۉرگتیش غایهلری یققال کۉرینیب تورهدی. رحمتلی اېرگش اۉچقون، آنه یورتنی جنتگه، باغلرینی فردوس برینگه، سوولرینی زمزم و کوثر سوویگه، تاغلرینی اېسه، کان جوهریگه اۉخشهتهدی. او آنه یورتنی تینچلیگی و آسایشلیگی یۉلیده وطن فداییسی صفتیده حتی اۉز جانینی قربان قیلیشگه هم تیار اېکنلیگینی ایریم شعرلریده کوزهتیش ممکن. او هر دایم ناتینگلیک و نابرابرلیککه قرشی کورهشیب، یېر یوزیده انسان ذاتی بارکی، تینگلیده یشهشی کېرهکلیگینی اوقتیریب کېلگن. او دایم استعمار، استثمار، بیر اوروغ ینه بیر اوروغنی، بیر کیشی ینه بیر کیشینی، کم سیتیش و قول صفتیده اوندن فایدهلهنیشگه یۉل قۉیمسلیک مفکورهسینی آچیق ایتیب کېلگن.
اېرگش اۉچقون اثرلری نینگ بیر بۉلیمی 1997 ییلیده دکتور(اورخان سویلهمز) تمانیدن (یورت قوشوقلری) آتیده استانبولده باسیلیب ترقهتیلگن. یورت قۉشوقلریده اونینگ؛ غزل، مخمس، قصیده، ینگی شعر و رباعیلریدن 115 اۉرنک سیغدیریلگن. اېرگش اۉچقوننی تورک شعر و ادبیات دنیاسیده پارلهشی اونگه 1996 ییلیده 4نچی اولوسلر اراسی تورکچه شعر فیستیوالیده شیخ غالب ساورینینی و 2004 ییلده ستراسبورگ(فرانسه)ده تورک یازووچیلر بیرلیگی جایزهسینی ارمغان کیتیرهدی. اېرگش اۉچقون شعرلریده امیر علی شیر نوایی، فضولی، صوفی الله یار، مشرب کبی اېسکی کلاسیک تورک شاعرلر یۉلینی ایزلهگن. ایتیش کېرهک که، اونینگ شعرلری ایرکین واحدوف، مولانا جوهری، استاد عبدالرحمید آگه و باشقه برچه شاعرلر تمانیدن یخشی قرشیلنگن. ملت سېور و وطن پرور رحمتلی اېرگش اۉچقون نینگ روحی اوچماغدن بۉلسین.
