انور پاشاه کیم دیر؟
عثمانلی دولتی نینگ سۉنگّی حربی ناظری، باش قومندان، مارشال و توران قۉشینلری نینگ باش قومندانی…
غازی و شهید انور پاشاه نینگ کوره‌شلرگه بای حیاتی.
عثمانلی دولتی نینگ سۉنگّی دوریگه کتته تاثیر کۉرستگن شخصلردن بیری بۉلگن انور پاشاه، بالکانلردن طرابلسلرگچه، قفقازیادن تورکستانگچه بۉلگن کۉپلب جبهه‌لرده خدمت قیلدی. بیرینچی جهان اوروشیدن سۉنگ اېسه یۉنه‌لیشینی تورکستانگه قره‌تدی. اونینگ مقصدی روسیه نینگ توسعه طلبلیک سیاستیگه قرشی منطقه خلقلری نینگ مستقللیک کوره‌شیگه باشچیلیک قیلیش اېدی. انور پاشاه 1922-ییلی 4-اگوست، قربان بیره‌می تانگیده تاجکستانده‌گی پامیر تاغلری اېتکلریده یېرلشگن چېگان تېپه‌لیگیده بالشوویک کوچلری نینگ هجومیگه اوچره‌دی. قمل قیلووچیلر آغیر قوراللر بیلن انور پاشاه نینگ تېگره‌سینی اوره‌ب آلدی. پاشاه قاچیش امکانیتی بۉلسه-ده، سۉنگّی لحظه‌گه‌چه قرشیلیک کۉرستیشنی تنله‌دی. یلنغاچ قیلیچ بیلن اوروشگه کیرگن انور پاشاه، روسلرنینگ آغیر اۉقلریدن وفات اېتدی. انور پاشاه نینگ وفات اېتیشی تورکستانده‌گی اېرکینلیک کوره‌شی نینگ رمزی لحظه‌لریدن بیری صفتیده تاریخ صفحه‌لریده قید بولدی.
انور پاشاه 1881-ییلیده استانبولده توغیلگن. انور، دستلبکی تعلیمنی سۉغوچشمه حربی رشدیه‌سیده تمامله‌دی. 1899-ییلیده حربی مکتبنی پیاده لیتینانت (ستوان پیاده) عنوانی بیلن بیتیردی. سۉنگ 1903-ییلیده حربی مایور(سروان ستاد) عنوانیگه اېریشدی. شو دورده او احتیاط و ترقی جمعیتی نینگ اساس سالگنلردن بیری بۉلدی. اینیقیسه مقدونیه‌ده‌گی انقلابی فعالیتلرده فعال رول اۉینه‌دی. 1908-ییلیده عثمانلی نینگ ایکّینچی مشروطه اعلامیده کتته اولوش قۉشدی و خلق آره‌سیده “حریت قهرمانی” آتی بیلن تانیلدی.
طرابلس جبهه‌سیگه جیم قرشیلیک: انور پاشاه نینگ جسارتلی کوره‌شی
افریقاده‌گی سۉنگّی عثمانلی حدودینی حمایه قیلیش اوچون عثمانلی اردوسی نینگ یاش و ایدیالیست افسرلری، رسمی اوروش وزیرلیگیدن اذنسیز، جعلی کییملر و کیملیکلردن آسیغلنیب، اۉته مخفی شکلده طرابلس نینگ غربیگه یېتیشه‌دیلر. اوشبو گروه آره‌سیده انور پاشاه هم بار اېدی. او، طرابلسگه یۉل آله‌یاتگنده یازگن مکتوبیده اۉز قطیعتنی قوییده‌گی سۉزلر بیلن ایتگن:
“طرابلس اېندی یۉقاتیلگن حسابلنه‌دی. شونگه قره‌مه‌ی، نېگه باره‌یبمن؟ بوتون مسلمان عالمی بیزدن کوته‌یاتگن وظیفه‌نی بجریش اوچون باره‌یبمن.”
اوروش طلب قیلگن لُجستیک تامیناتی یېترلی اېمس اېدی. انور پاشاه، خلیفه نینگ کیاووی بۉلگنی طفیلی اېگه بۉلگن آبروسیدن فایده‌لنیب، اۉز تمانیدن قاغاذ پول باستیردی. شو یۉل بیلن منطقه‌ده‌گی اقتصادی احتیاجلرنی قاپلشگه حرکت قیلدی. بینغازیگه یېتیب کېلگنیدن سۉنگ، انور پاشاه و باشقه عثمانلی افسرلری نینگ تلاشلری طفیلی دستلب اتیگی 500-600 کیشیدن عبارت بۉلگن قرشیلیک کوچی قیسقه وقت ایچیده 20 مینگ کیشیگه یېتدی. یېتشماوچیلیکلر و آغیر جیوگرافیک شرطلرگه قره‌مه‌ی، عرب کۉنگیللی بیرلیکلری بیلن بیرگه‌لیکده حرکت قیلگن عثمانلی مجموعه‌لری، اېنگ زمانه‌وی تخنیک بیلن جهازلنگن ایتالیا کوچلریگه قرشی بیر ییل کوره‌شدی. ییل یکونیده اولرنی قیرغاققه سیقیب، چیقریشگه موفق بۉلدی. بو کوره‌ش طرابلس قرشیلیگینی تاریخگه آلتین حرفلر بیلن یازگن مدافعه داستانیگه ایلندی.
عثمانلی سلاله‌سیگه کیاوو بۉلیشی و حربی اصلاحاتلری
انور پاشاه، عثمانلی سلاله‌سی بیلن علاقه‌لرینی مستحکملش مقصدیده شهزاده سلیمان نینگ قیزی ناجیه سلطان بیلن تومورش قوردی. بو نکاح اونینگ هم سرایده‌گی، هم حربی دایره‌لرده‌گی موقعینی ینه‌ده قوتلنتیردی. اردوده توب اصلاحاتلرنی عملگه آشیرگن انور پاشاه، فرانسه‌لیک مدلی یا الگوسیدن واز کېچیب، جرمنی نینگ حربی اسلوبینی قبول قیلدی. بو اۉزگریش آرقه‌لی عثمانلی اردوسی نینگ انتظامی و تشکیلی توزیلمه‌سیده مهم اصلاحاتلرنی عملگه آشیره‌دی.
عثمانلی دولتی نینگ بیریچی جهان اوروشیگه کیریشی: انور پاشاه و آغیر تنلاولر
انور پاشاه نینگ جرمنیگه یقینلیگی استراتیژیک تنلاو اېدی. جرمنلر اوروشده غلبه قازانگنیدن کېین نوبت تورکیه‌گه کېلیشینی آلدیندن سیزگن انور پاشاه، جرمنیدن کېلتیریلگن قوراللر نینگ بیر قسمینی جبهه‌لرگه یوبارمه‌ی، انادولو نینگ ایچکی حدودلریده سقله‌دی. بو قورالردن کېینگی ییللرده قورتلوش اوروشیده ثمره‌لی فایده آلیندی. اولر آره‌سیده 791 مینگته میلتیق، 4 مینگته مسلسل و 945ته تۉپ هم بار اېدی.
اوروشدن آلدین عثمانلی حکومتی سلطان عبدالحمید 2 باشله‌گن موازنت سیاستینی اتحاد و ترقی دوریده هم دوام اېتتیره‌یاتگن اېدی. اروپاده اوشبو اوروش باشلنگنده، بابی آیل لندنگه مراجعت قیلیب، بۉغوزلر و حدودی یخلیتلیک مسله‌سیده کفالت بېریلگن تقدیرده، جرمنی بیلن اتفاققه قره‌مه‌ی، اوروشگه کیرمسلیگینی بیلدیردی. بیراق، انگلستان روسیه بیلن توزگن مخفی کېلیشوولری سببلی بو تکلیفنی معقوللـه‌مه‌دی.
چونکه عثمانلی حدودلرینی بۉلیب آلیش مسله‌سی اله قچان حل قیلیب قۉییلگن اېدی. قیسقه‌سی، عثمانلی دولتی اوروشگه قۉشیلمه‌گن تقدیرده هم، اونینگ بو بویوک دولتلر اۉرته‌سیده پرچه‌لنیشی مقرر اېدی. شو سببلی جرمنی تمانیده اوروش باشقه تنلاودن کۉره، یگانه امکانیت اېدی.
انور پاشاه نینگ توران غایه‌سی و کوره‌ش نینگ سۉنگّی ییللری
بیرینچی جهان اوروشی عثمانلی دولتی اوچون مغلوبیت بیلن یکولنگندن سۉنگ، انور پاشاه باشقه اتحاد و ترقیاتچیلر بیلن بیرگه یورتدن چیقیب کېتدی. بیرینچیده قفقاز، کېین اېسه بیرلینگه یۉل آلدی. اونینگ روسیه‌گه اۉتیشی اېسه، قیین و خوفلی آقیم بۉلدی؛ او بو سفرلرده یسمه یا ساخته کیملیک بیلن کیریب، بیر مرته قماققه آلیندی. ینه بیر سفر او اوچگن اوچاق هلاکتگه اوچره‌دی. بیراق، اوچینچی اورینیشیده مسکوگه یېتیب باریشگه موفق بۉلدی. سوویت اتفاقیدن کوتگن یاردمنی تاپه‌آلمه‌گن انور پاشاه، یۉلینی بخاراگه بوردی. او، بخاراده روسلرگه قرشیلیک کۉرسته‌یاتگن اۉزبېکلرنی بیرلشتیریشگه حرکت قیلدی و توران غایه‌سی یۉلیده کوره‌شینی دوام اېتتیردی. اونینگ حیاتی نینگ بو سۉنگّی دوری اۉز آیدیاللری اوچون آلیب بارگن قطعی و آغیر کوره‌شی صفتیده تاریخده قالدی.
باسمه‌چیلر حرکتی و انور پاشاه
تورکستانده‌گی کوره‌شی خلیفه نینگ کیاووی و قۉشینلری نینگ باش قۉمندانی صفتیده سوویت روسیه‌سی و تورکستانگه آدیم قۉیگن انور پاشاه، پرچه‌لنیب کېتگن روسیه‌ده، اینیقسه، مرکزی آسیا تورکلری آره‌سیده کوچلی قۉللشگه اېگه بۉلدی. بو قۉللش یالغیز تورکی خلقلر بیلن چېکلنیب قالمه‌ی، تورکی بۉلمه‌گن تاجیکلر هم باسمه‌چیلر حرکتی دایره‌سیده بیرلشدیلر. حرکت منطقه‌ده‌گی برچه مسلمانلرنی قمره‌ب آلگن کېنگ قرشیلیک جهتینی تشکیل اېتدی و اولر سۉنگّی لحظه‌گچه انور پاشاه‌گه صادق قالدیلر. او 1922-ییلیده قۉمندانلری بیلن دوشنبه‌نی قمره‌ب، روسلرنی اسیر آلدی. کېین سرخان دریاگه یۉل آلیب، بخارا و خراساندن قیزیل اردونینگ چېکینیشلرینی سۉره‌دی. 1922-ییلی 28 جونده بۉلیب اۉتگن کافیران اوروشیده مغلوبیتگه اوچره‌دی.
1922 ییلی نینگ 4-اگوست، قربان بیره‌می تانگیده تاجکستانده، بلجوان یقینده یوز بېرگن تۉقنشووده، انور پاشاه قیزیل اردو قۉمندانی آگاپ ملکوویان نینگ قورشاوینی یاریب چیقیش اوچون یلنغاچ قیلیچ بیلن هجومگه اۉتدی. بو جسارتلی اوروشده بغریده قرآن کریمنی آلیب یورگن انور پاشاه شهید اېتیلدی. اونینگ سویکلری 1996-ییلده، شهید بۉلگنی نینگ 74نچی ییللیگیده تاجیکستاندن تورکیه‌گه آلیب کېلیندی. او استانبولده‌گی حریتی ابدیه تېپه‌لیگیده اۉتکزیلگن رسمی دولت مراسیمیده باشقه اتحاد و ترقی اعضالری یانیگه دفن اېتیلدی.
آلینگن منبع: مراد قاره‌دینیز مقاله‌سی
