چۉلپان عبدالحمید سلیمان اۉغلی یونسووف شاعر، یازووچی، درامارتور، تیلماج، تنقیدچی و جماعت اربابی 1897 ییلی اندیجانده توغیلگن. دستلب مدرسهده، (1912-1908) ییللریده، سۉنگره روس-تیزیم مکتبیده (1914-1912) ییللریده اۉقیگن. شرق ممتاز شاعرلری نینگ اثرلرینی مطالعه قیلیش و جدید یېتکرمهلرینی کوزهتیش یۉلی بیلن ادبی، اجتماعی-سیاسی بیلیمنی آشیرگن. 1914 ییلیده تاشکینتگه کېلیب، “صدای تورکستان” گزیتهسی بیلن همکارلیک قیلگن. “ینگی شرق”، “اشتراکیون” (1920 ییلیده “قیزیل بیراق” ،”1922 ییلیده “تورکستان”) گزیتهسیده ادبی خادم (1923-1919)، خلق معارف کمیسارلیگی قاشیدهگی علمی کېنگشیده (1921 ییلیده اولکه اۉزبېک بیلیم هیئتی، 1922 ییلیده علمی هیئتیده) باشلیغ (1923-1920)، ” بخارا اخباری” گزیتهسیده محرر ، “توران” تیاتیریده دایریکتر ، “مشتم” ژورنالی و “درخان” گزیتهسیده تخنیک محرر، ادبی خادم (1923-1922)، “اۉزبېک درامه استدیوسی” (مسکو، 1927-1924) و اۉزبېک دولت درامه تیاتیریده ادبی اېمکداش (1931-1927)، سوسیال سوویتلر بیرلیگی و ایکسکیاس، شرق خلقلری مرکزی نشریاتیده ترجمان، “مشتم” و “گلستان” ژورناللری همده ” تیترو” گزیتهسیده ادبی خادم (جماعتچیلیک اساسیده ،1937-1935) بۉلیب ایشلهیدی.
ادبی ایجادی 1914-1913 ییللریده اندیجان اجتماعی و مدنی حیاتی حقیده خبرلر یازیش بیلن باشلهگن. 1914 ییلیده تاشکینتده “منور قاری عبدالرشید خانف” و “عبیدالله خوجیف” بیلن تانیشیش چۉلپان نینگ ملی اویغانیش حرکتی نمایندهسی صفتیده شکللنیشیده مهم عامل بۉلگن. چۉلپان “صدای تورکستان” گزیتهسیده دستلبکی “تورکستانلی قرداشلریمیزگه” شعری، “قربانی جهالت”، “دکتور محمدیار” حکایهلری و “ادبیات نهدیر؟” ، “محترم یازگوچیلریمیزگه” مقالهسینی ترقهتیب، شو دور ادبیاتی نمایندهلری صفیدن اۉرین اېگهلهگن. تورکستان اهالیسی نینگ اقتصادی، اجتماعی و مدنی قالاقلیک شرایطیده یشهیاتگنی نینگ اساسی سببینی روسیه نینگ مستملیکهچیلیک سیاستیده کۉرگن چۉلپان، باشقه جدیدلر قطاری اۉز اثرلری بیلن خلق نینگ مدنی و معارف سویهسینی کۉتریشگه کیریشگن.
1917 ییلیده فبروری انقلابی نینگ یوز بېریشی، ترقی پرور ضیالیلر دنیا قرهشینی اۉزگرتیریب یوباردی. اولر، شو جملهدن فعالیت باسقیچیگه اۉتگنینی انگلهیدیلر. چۉلپان؛مستقللیک اوچون کورهش اېندی ترغیبی-تشویقی دوریدن عملی فعالیت باسقیچیگه اۉتگنینی انگلهدی. او، تورکستان مختاریتی حکومتی نینگ برپا اېتیلیشیده فعال قتنهشیب، مختاریتنی شرفلاوچی “آزاد تورک بیرهمی” شعرینی یازدی و شعر اۉزبېک دولتچیلیگی تاریخیده ایلک مدحیه بۉلدی. شو دورده تورکستاندهگی کۉپ ملتلی ضیالیلر اۉرتهسیده فدرالیزم غایهسی کېنگ ترقهلگنی سببلی چۉلپان عینی پیتده، ز.ولیدی بیلن بیرگه آرینبورگگه باریب، باشقیردیستان مختاریت حکومتی نینگ تشکیل اېتیلیشیده هم قتنشدی. فدرالیستلر نینگ فکرلریگه کۉره، تورکستان و والگا بۉییدهگی تورکی خلقارا اۉز مختاریت حکومتلرینی برپا اېتگنلریدهگینه بو حکومتلر نینگ بالشوویکلر تمانیدن تن آلینیشی و بیرگهلیکده حمایهلنیشی ممکن اېدی. مختاریت توغیلگچ، چۉلپان “علمی کېنگش”، “چغتای گورونگی”، “نشری معارف” تشکیلاتلری و “توران” تیاتیریده ادبی، علمی-معارف ایشلر بیلن مشغول بۉلدی. عینی پیتده شورا دولتی نینگ مستملیکهچیلیک سیاستی عاقبتلرینی فاش اېتووچی شعر و مقالهلر یازیش بیلن استقبال اوچون کورهشیشگه دوام اېتدی. بیراق، جمهوریت مدنیت خادملری نینگ 2- قورولتای 1927 ییلیدن کېین چۉلپانگه قرشی باشلنگن کورهش اونی سیاسی فعالیتدن اوزاقلشیشگه، حتی 1935-1931 ییللریده مسکوگه قاچیب، مسافرلیکده یشهشگه مجبور اېتدی.
چۉلپان نینگ شعری اثرلری “اۉزبېک یاش شاعرلری”، “اویغانیش” ، “بولاقلر”، “تانگ سِرلری” و “ساز” تۉپلملریده، شونینگدېک، تورلی گزیته و ژورناللریده نشر قیلینگن. اولر؛ غایهوی-تېماتیک یۉنهلیشیگه کۉره، 2 گروهگه اجرهلهدی: صاف لیریکه/غنایی و اجتماعی-سیاسی لیریکه. عشقی کېچینمه و طبیعت منظرهلری تصویرلنگن شعرلریده چۉلپان جهان لیریک شعریتی نینگ ممتاز وکیللری درجهسیگه کۉتریلگن. شعرلری لیریک قهرمانی نینگ بای و گۉزهل روحی عالمینی، طبیعت منظرهسینی، طبیعتده کېچهیاتگن آقیملرنی کتته مهارت بیلن عکس اېتتیرگن. “گۉزهل”، “سېزگی”، “سیرلردن”، ” مېن شاعر می؟” سینگری شعرلری بیلن برماق وزنیگه اساسلنگن ینگی اۉزبېک شعریتینی یوکسک ترقیات باسقیچیگه آلیب چیقدی. برماق وزنی، چۉلپان و فطرت نینگ ایجادی ایزلنیشلری بیلن 20. ییللر نینگ باشلریدهیاق ینگی اۉزبېک شعریتی نینگ اساسی وزنیگه ایلندی.
تاریخی دور و تاریخی شرایط چۉلپاندن سېوگی و طبیعت لیرکهسیدن کۉره، شو دوردهگی اۉزبېک خلقی نینگ اجتماعی-سیاسی، اقتصادی و مدنی احوالینی یخشیلشگه قرهتیلگن اثرلر یازیشینی تقاضا اېتدی. وطن و ملت منفعتی بیلن یشهگن شاعر، دوری نینگ شو طلبی بیلن بالشوویکلر آلیب بارگن سیاست نینگ مستملیکهچیلیک ماهیتینی فاش اېتیشگه، خلقنی ظلم و زوراوانلیککه قرشی ایرکینلیک اوچون کورهشگه دعوت اېتیشگه قرهتیلگن شعرلر یازدی. چۉلپان یازگن شعرلری بیلن ادبیات نینگ کورهش قورالیگه ایلنیشی ممکنلیگینی اثباتلب بېردی. شاعر نینگ یورهک قانی بیلن یازیلگن بو شعرلری وطنداشلریده اۉزبېک دیاریگه النگهلنگن سېوگی، مستملیکهچیلیکلرگه نفرت، اېرک و حریت غایهلریگه صداقت تویغولرینی تربیهلهیدی. اگر چۉلپان نینگ “کۉنگلی لیریکهسی” عنعنهلری کېینچهلیک آیبیک، حمید عالم جانف میرتیمر، زولفیه، اېرکین واحدوف، عبدوالله آریپوف و باشقهلر ایجادیده موفقیت بیلن رواجلنتیریلگن بۉلسه، اونینگ اجتماعی مضمون بیلن یوغوریلگن شعریت کېینچهلیک دوام اېتتیریلمهی قالدی.
چۉلپان، استعدادیگه خاص لیریک نزاکت و نفاست شاعری، نثری اثرلری نینگ هم اۉزیگه خاصلیگینی بېلگیلب کېلهدی. چۉلپان قیسی موضوعگه مراجعت اېتمهسین، بدیعی واقعیلیکنی شعر تیلی و اوبریزلر آرقهلی مجسملنتیریشگه اېریشدی. شو معناده اونینگ 20. ییللرده یازگن “آیدین کېچهلرده”، “قار قۉینیده لاله” سینگری حکایهلری اۉزبېک ادبیاتیدهگی لیریک نثرنینگ دستلبکی ممتاز نمونهلریدن دیر. او، بو حکایهلرده اۉزبېک خاتین-قیزلری نینگ اینچلی تقدیرینی تورلی بدیعی رېجهده تدقیق اېتر اېکن، هر بیر جمیعت نینگ ترقیات درجهسی شو جمیعت نینگ خاتین-قیزلرگه بۉلگن مناسبتی بیلن بېلگیلهنهدی، دېگن. غایهنی بو اثرلر آشه “قیزیل ایپ” ینگلیغ اۉتکزگن.عموما، اۉزبېک خاتین-قیزلری نینگ مستملیکهچیلیک شرایطیدهگی تقدیری تصویری چۉلپان شعری ایجادیده کیچیک اېپک اثرلری نینگ هم، “کېچه و کندوز” رمانی نینگ هم اساسی غایهسینی بېلگیلب بېرگن. قۉشیمچه قیلگنده، چۉلپان نثری ایجادی نینگ مهم قسمینی پبلیستیک تشکیل اېتهدی. او، ایریم پبلیستیک و آچیرک مقالهلریده 20. ییللردهگی مستملیکه اۉلکه حیاتی نینگ مدهش منظرهلرینی تصویرلهگن. چۉلپان بو اثرلریده ریالیستیک تصویر صنعتینی مکمل اېگهلهگن یازووچی صفتیده مجسملنگن. چۉلپان نینگ یازووچیلیک مهارتی نینگ شوندهی قیرهلری “کېچه و کندوز” رومانیده، یارقینراق عکس اېتگن. چۉلپان، عبدالله قادری بیلن بیرگه اۉزبېک ادبیاتیده ریالیستیک رومان و حکایه ژانرلری نینگ ترقیات تمایللرینی بېلگیلب بېردی.
جدیدلرگه قرشی باشلنگن کمپاینلر چۉلپاننی هم چېتلب اۉتمهیدی. تعقیب و تضیقاتلرگه قرهمهی، او قیزغین ایجادی فعالیت بیلن شغللنگن. 30. ییللرنینگ باشیده ینه مسکوگه کېتگن شوروی اتفاقی مرکزی آسیا اجراییه کمیتهسیده ترجمان بۉلیب ایشلهگن. چۉلپان 1937 ییلی 14 جونده قماققه آلینیب، 1938 ییلی 4 اکتوبرده تاشکینتده بۉزسو بۉییده قتل اېتیلهدی. جلالتلر نینگ اۉقلری توگب قالگنلیگی سببلی بالته بیلن چاپیب تشلنگن دېگن بیلگیلر هم بار. چتین کورهشچن نینگ روحی شاد بولسین.
